O obxectivo deste itinerario é o de ofrecer unha visión global do poboado e do seu entorno. Pensamos que este percorrido pode servir de complemento ós contidos da páxina e facer máis doada e amena a visita. No plano que vai a continuación facemos unha suxerencia do que pode ser un percorrido polo poboado estando calculada a duración do mesmo para unhas dúas ou tres horas. No plano aparecen iconos de plantas de construccións castrexas, cabana reconstruida, petroglifos.

Percorrido polo poboado, marxe dereita da estrada

Urbanismo castrexo. 

Podemos observar as peculiaridades do urbanismo castrexo, oposto ó modelo hipodinámico, regular que posteriormente introducirán os romanosa: a adaptación ó terreo das construccións mediante os "aterrazamentos", o sistema defensivo representado pola porta Norte, corpo de garda e a muralla; a tipoloxía das plantas, a separación entre vivendas, os agrupamentos de construccións formando os denominados "barrios", os sistemas de drenaxe das augas pluviais (canaletas), os sistemas para almacenamento da auga escavados no chan (alxibes) e o sistema vial: lousados, escaleiras, pasaxes principais que enlazan os diferentes sectores do poboado e outros secundarios entre as vivendas.

Arquitectura castrexa: Vivendas reconstruidas á beira da estrada que divide ó poboado. 

Fixarémonos nas características arquitectónicas da vivenda castrexa: os elementos da vivenda castrexa, os bancos interiores, vestíbulos, fornos, fogares ou "lareiras", as construccións auxiliares: cortellos, silos, os materiais de construcción empregados nos muros e teitos.e na posible funcionalidade de cada tipo de planta (vivenda, cortellos, almacén). Resaltar a semellanza con outras construccións que aínda perviven como as "pallozas" nos materiais, técnicas constructivas, similitude con algunha das plantas de tipo ovoidal.

Petroglifos: motivos de fochas no ángulo Nordeste da muralla, sobre o camiño de ronda.

Percorrido polo poboado, marxe esquerda da estrada

Fixarémonos na extensión do poboado pola vertente leste, e de xeito especial nos petroglifos.

Extensión do poboado: os traballos de deforestación actuais permítennos contemplar dende este lugar as dimensións reais do poboado e o verdadeiro aspecto que puido ter no seu momento.Dende este sector pódese contemplar a parte denominada como poboado de Mergelina.

Petroglifos. Repararemos nas diferencias cronolóxicas e culturais que representan estes petroglifos con respecto ó poboado e no probable valor simbólico-relixioso do monte ó longo dos milenios: ademais dos petroglifos está a posible existencia dun cromlech, os ritos e costumes cristiáns: voto a Santa Tegra, vía cruces, ermida... Un dos petroglifos máis salientables é o mapa interpretado como a posible representación do río Miño e o monte Tegra. A lenda da Laxe-Sagrada forma parte da tradición oral galega cando fala dos tesouros dos "mouros", sempre asociadas a castros ou mámoas A lenda fala da existencia dun volcán de ouro, de fogo ou de auga, polo que ninguén se atreveu nunca a escachar o penedo por medo a que o volcán fose de auga ou fogo e arrasase a vila da Guarda.

(Percorrido: Seguindo a pista que parte da explanda da Casa Forestal e bordea o monte pola súa vertente leste.Duración da visita:25 minutos). Fixarémonos nas características do emprazamento, na extensión do poboado e no cuncheiro.

Extensión do poboado pola vertente leste do monte. Pódese apreciar facilmente pola cantidade de construccións e aterrazamentos todavía visibles ós dous lados da pista. Este dato e especialmente interesante a hora de comparar o actual xacemento con outros do Noroeste (Briteiros, Coaña) cos que comparte a súa enorme extensión e que nos permiten falar máis dunha cidade indíxena que dun simple poboado. Un estudio todavía por facer sería o de tratar de establecer cal podería ser o número aproximado de persoas que no seu momento puido chegar a albergar o Monte, seguramente que os datos serían sorprendentes, afeitos como estamos a coñecer castros nos que como máximo poderían caber unha poucas familias. Probablemente este dato podería confirmar algo máis a identificación deste lugar coa cidade indíxena de Abóbriga da que falan os textos clásicos.

    Durante este percorrido ata o "cuncheiro" é importante destacar a colonización do espacio pola vexetación exótica, eucaliptos, acacias e os efectos tan negativos que esta ten na conservación das estructuras arquitectónicas

 O Cuncheiro. Estas acumulacións de cunchas, ósos e incluso restos de cerámica son dunha gran importancia para coñecer algúns aspectos da dieta das poboacións costeiras e os ecosistemas que explotaban. Non obstante é importante destacar o carácter limitado da información que nos ofrecen ó non aparecer restos vexetais , ou animais, de máis dificil conservación. A información que nos proporciona o cuncheiro a podemos completar coa posterior visita ó museo, as súas vitrinas recollen unha representación do aquí atopado e incluso algúns dos útiles que se utilizaron na explotación destes recursos (anzois, picos castrexos, callaos...). E importante poder reconstruir en base a estes datos e ós textos clásicos cales eran os principais recursos alimenticios cos que contaban estas poboacións .Unha vez no cume do monte, no pico San Francisco, podemos tratar de identicar os lugares de onde procedían estes recursos. ¡Por certo! non tratedes de buscar a famosa lagosta da Guarda entre estes restos, probablemente naqueles tempos tamén era un luxo ó alcance de poucos, como podedes observar os restos de cunchas non permiten falar de grandes exquisiteces no que ó tipo de mariscos se refire.

Pódese, igualmente, establecer unha comparación co modelo de explotación tradicional do medio costeiro nas poboacións costeiras entre A Guarda e Baiona, veriamos que aínda en moitas zonas próximas ó mar a xente acode ocasionalmente a recoller minchas, lamparóns, ourizos,  mexilóns, percebes e peixes para completar a súa dieta é ainda que hoxe é unha actividade residual é lóxico pensar que nas épocas de fame puido ter unha gran importancia na supervivencia destas poboacións.

Vía Crucis: dobre vía crucis, un sinxelo e outro da factura máis elaborado construído entre os anos 1924 e 1941. A existencia dos mesmos, contribúen a reafirmar, xunto coa existencia dun posible templo no lugar que hoxe ocupa a ermida, e a existencia dos petroglifos, o posible carácter sacral destas alturas dende probablemente a Idade do Bronce..

(Percorrido: pódese seguir polo Vía Crucis ata a base do Facho e comezar a ascensión . É interesante ollar o contorno e , por suposto, tomar un respiro. De novo na estrada podemos subir cara a explanada do museo subindo polas grandes escalinatas que nos levan directamente á Ermida e ó museo. Deterémonos para visitar ó museo, o entorno da ermida de Santa Tegra. Duración aproximada 1 hora)

O Facho e pico San Francisco. Características topográficas . O ascenso á calquera dos dous puntos culminates pódenos ofrecer unha panorámica sobre as posiblidades defensivas e estratéxicas deste emprazamento. Sobre este particular o emprazamento do poboado, en torno a cota dos 200 metros, o abrupto e escarpado do terreo e a distancia que os habitantes tiñan que recorrer diariamente para proveerse de alimentos, pastar o gando, cultivar a terra (dadas as características do terreno e a forte presión demográfica é probable que as terras de cultivo estivesen nas zonas baixas) e explotar os recursos foretais poñénnos claramente de manifesto a intencionalidade dos primitivos poboadores a hora de elexir un lugar facilmente defendible. A situación claramente estratéxica con respecto ás rutas marítimas e do interior queda manifesto dende estas dúas cimas.

O propio topónimo de O Facho parece gardar certa relación coas señais que dende o mesmo se poderían facer a outros castros, especialmente os do interior. Curiosamente o contacto visual co Tegra é posible dende outro monte situado río arriba; o Pico de San Xulián do Monte Aloia en Tui. Este monte ten no seu cumio os restos dunha fortificación de orixen e cronoloxía aínda moi discutidos e que mesmo tamén ten ós seus pés outro castro importante, o do Alto dos Cubos. Esta relación visual repítese coa maioría dos castros ubicados ó longo da costa de Baiona e das ribeiras do Miño.

Dende o Pico San Francisco tamén se poden contemplar os lugares susceptibles dunha explotación dos seus recursos polos habitantes do castro: costa, río, bosque, e fértiles veigas do río Miño.

Museo. A visita ó museo permitiranos coñecer algúns dos elementos da cultura material do poboado, a mesma é imprescindible despois de realizar o recorrido anteriormente descrito. A atenta contemplación dos restos expostos axudaranos a ter unha visión máis completa e coherente do que foi realmente este poboado.

A Ínsua. Pertenecente a Portugal, esta edificación controla a entrada do río Miño.Estivo ocupada durante a Idade Media por un convento franciscano. No século XVII, durante a Guerra de Secesión de Portugal, foi construído este fortín que formou parte do sistema defensivo co que se dotou Portugal ó longo do Miño (Monçao, Valença, Vilanova de Cerveira, Caminha) para consolidar a súa fronteira e protexela de posibles ataques. Ata fai pouco tempo, perdido xa o seu valor militar, tivo a función de faro para a navegación. Na actualidade está deshabitada e completamente abandonada.

Petroglifos do Pico San Francisco. Son de destacar os que presentan motivos reticulados e que algúns autores interpretan como posibles taboeiros de xogo e que sitúan nos primeiros séculos da nosa era.

A Ermida de Santa Tegra e as suas inmediacións. A ermida de Santa Tegra forma parte dun conxunto integrado pola propia ermida, a casa dos cregos e os alpendres. Nas reformas levadas a cabo no ano 1994 foron descubertos restos de construccións e un petroglifo

Nas proximidades da ermida está a denominada Cova da Santa, oquedade do terreo no que a relixiosidade popular cre ver a cova onde durmiu a Santa. Nas paredes pódense apreciar as señais que facían os romeiros que acudían á ermida.

Moi interesante dende o punto de vista etnográfico san as marcas de mariñeiros, marcas que servían para identificar os aparellos e demais útiles de pesca e que se transmitian de pais a fillos. Realizaban as marcas nas portas da ermida e na actualidade aparecen reproducidas nunha estela que está nas inmediacións.

Sinalar o papel que na divulgación deste patrimonio xogaron persoas como Xoan Martínez do Tamuxe ou Asociación Naturalista de Baixo Miño Anabam. Esta última conta cunha guía do Monte Tegra recentemente editada e organiza de forma desinteresada visitas guiadas o xacemento e a aqueles puntos que merecen unha especial interese.