O poboado do Tegra

As áreas escavadas son catro e reciben as seguintes denominacións: Poboado de Calvo, na zona próxima á casa forestal, que xa era coñecida antigamente como Campo Redondo e está situada na zona norte (zona consolidada do poboado); o poboado de Mergelina, na zona media e vertente leste; a zona da Porta Sur, próxima ó cuncheiro e, finalmente, a zona que bordea a Casa Forestal que é a zona máis elevada ata agora escavada, a excepción do grupo de vivendas situadas nas proximidades do Museo. Estas catro zonas escavadas son froito duna serie de campañas que a continuación se detallan:

    Campaña de 1914-1923. A dirección desta primeira campaña estivo a cargo de D. Ignacio Calvo Sánchez, natural de Guadalaxara. Durante esta campaña son descubertas as zonas denominadas Calvo I e II, a muralla e algunhas vivendas da zona Sur.

    Campaña de 1928-l933. D. Cayetano Mergelina Luna, catedrático da universidade de Valladolid, será o encargado de dirixir esta nova campaña despois de cinco anos de interrupción. Estas escavacións retomaron as iniciadas por D.Ignacio Calvo, continuando pola ladeira leste (a que mira ó Miño) ata a porta sur inclusive. Tamén desta época é o primeiro plano das zonas coñecidas como Calvo I e II.

É importante tamén sinalar que foi durante este período, concretamente o 4 de xuño de 1931, cando o conxunto é declarado Monumento Histórico Artístico, declaración que tamén recibiron outros monumentos da comarca, tal é o caso da catedral de Tui, o mosteiro de Sta. María de Oia e a igrexa de Sto. Domingo de Tui.

Os labores de escavación quedan detidas ata o ano 1952 no que se reinician as mesmas de forma un tanto esporádica en función dos recursos dispoñibles.

   Campañas de 1952-l972. Estas novas campañas iníciaas D. Manuel Fernández Rodríguez, natural de Goián e as escavacións céntranse nas inmediacións da  Casa Forestal. Nesta etapa procédese á reconstrucción das dúas vivendas dos sectores de Calvo I e II, seguindo os modelos de reconstrucción efectuados nalgúns castros portugueses. Entre os anos 1979 e 1980, e despois de varios anos de abandono, lévanse a cabo unha serie de traballos de consolidación e limpeza dirixidos por D. Alfredo García Alén do Museo Provincial de Pontevedra.

  Últimas campañas: 1983-l987. Foron dirixidas por D.Antonio de la Peña Santos, conservador dos Fondos Arqueolóxicos do Museo de Pontevedra, quen contou  coa colaboración do Grupo de Arqueoloxía Alfredo García Alén e estudiantes de varias universidades españolas. Esta campaña centrouse nunha zona do poboado de Calvo I, nunha área situada nas inmediacións da porta norte.

Froito desta última campaña foi a necesidade de proceder a consolidar e restaurar os restos deste sector do poboado,  traballos que estiveron baixo a dirección de Dona Montserrat García Lastra Merino e que comezaron no 1986 utilizando unha técnica de restauración que, consolidando as estructuras orixinais, marcaban mediante placas de cerámica refractaria, a diferencia entre aquelas e as reconstruídas. Igualmente, procurouse manter a fidelidade na reconstrucción do aparello e na utilización de materiais que non distorsionasen o aspecto orixinal das construccións e para conseguilo utilizouse unha mestura de xabre, cemento e cal.  

Ó igual que a súa cronoloxía, o poboado non tivo unha denominación definitiva: citania, poboado castrexo, poboado galaico-romano, son algúns dos nomes cos que indistintamente se coñece o poboado. Os mesmos carteis que anuncian a súa presencia son unha boa proba disto. Nas liñas seguintes ofrécese unha pequena explicación sobre estas denominacións:

    Citania. Hai moitas variantes para denominar ós poboados desta etapa: castro, croa, cidade, cidá, citania, castelo, castrillón, algúns dos cales deixaron a súa pegada na toponimia. No caso que nos ocupa un dos nomes máis antigos empregados, tal e como aparece na literatura sobre o mesmo, é o de citania. Durante moito tempo utilizouse o termo citania  como sinónimo de poboado de grandes dimensións. Esta denominación xorde no momento do seu descubrimento, e utilizouse xa a partir das primeiras escavacións (Álvarez Limeses, Calvo, Fernández Rodríguez, Filgueira Valverde, García Alén, López Cuevillas, Mergelina,Otero Pedrayo, Martínez Tamuxe, etc.). Hoxe autores como o xa citado Antonio de la Peña Santos, sinalan o erróneo desta denominación: afirma que a palabra citania non é un termo xenérico (poboado grande, cidade) senón máis ben un nome propio que provén do Monte da Citania en Briteiros (Portugal). Outra explicación que se deu sobre o particular é a que trata de explicar este termo como unha derivación da palabra latina civitas.

   Castro. Os arqueólogos definen como castro un poboado en altura, fortificado e situado, polo xeral, en lugares estratéxicos e de fácil  defensa. Esa definición acomódase perfectamente ó que constitúen as características tipolóxicas e de emprazamento dos asentamentos prerromanos do Noroeste. En efecto, na maioría dos castros son perfectamente identificables as súas estructuras defensivas e o mesmo podemos dicir do carácter estratéxico dos emprazamentos: outeiros, illas (ex. Cíes), penínsulas (Baroña), cabos. Isto ten que ver coa importancia da actividade bélica nestas sociedades e  que numerosos autores atribúen a esta sociedade. Frente ó anterior estase a establecer  na actualidade unha corrente de signo completamente oposto que sostén que a actividade bélica non tivo un peso tan importante como tradicionalmente se lle atribúe. O emprazamento dos castros en lugares elevados podería obedecer, segundo estes autores, ó propio ambiente da época, a frondosidade da vexetación ofrecería dificultades para o asentamento nas zonas baixas dos vales, buscando, polo contrario, as zonas despexadas altas. Tamén a elección destes emprazamentos estaría nas posibilidades de explotación agrícola que ofrecían estes solos máis superficiais, sobre todo se se ten en  conta que a sinxeleza dos apeiros agrícolas -o arado sería introducido polos romanos-   impediría o traballo dos solos profundos e pesados dos fondos dos vales. En canto ás murallas, é importante sinalar que algúns autores negan o seu valor defensivo, criterio que aplican ás murallas do poboado do Tegra. Segundo Antonio de la Peña Santos ó muro que delimita o poboado dificilmente se lle pode chamar muralla:  tería, máis ben, un valor de delimitador do espacio, de control dos que entran en saen do recinto, algo semellante ó valor que podía ter unha muralla na Idade Media. Neste senso é importante ter en conta a cronoloxía do poboado que coincide na súa maior parte co período no que Roma xa exerce o control do territorio, o cal faría inútil a existencia dunha estructura defensiva máis potente, a inexistencia de fosos, parapetos e outros sistemas de fortificación corroborarían o anteriormente sinalado.

Hoxe téndese a restar importancia ó carácter belicoso desta sociedade. Numerosos testemuños de autores clásicos, os mesmos restos arqueolóxicos, a epigrafía e mesmo apreciacións como as dalgúns historiadores contemporáneos como J. Bermejo Barrera; sinalan todo o contrario. No primeiro dos casos non debemos esquecer as numerosas afirmacións que aluden á belicosidade, dificultade de sometemento, e mesmo a práctica habitual da pillaxe entre estes pobos. Autores clásicos como Estrabón ou Apiano poden servir de exemplo do anteriormente sinalado.

No referente ós restos arqueolóxicos non debemos esquecer que é precisamente unha das mostras da plástica castrexa a que mellor exemplifica esta actividade, estámonos a referir, como é obvio, ós denominados guerreiros castrexos. É interesante sinalar que algúns historiadores actuais como Francisco Calo, interpretan estas representacións de guerreiros como posibles representacións de persoeiros de pobos colaboracionistas de Roma, os cales medran en prestixio e autoridade co apoio do ocupante. Estas representacións terían polo tanto un valor propagandístico. 

As fontes epigráficas tamén inciden no mesmo, as numerosas alusións no panteón castrexo á deuses relacionados coa guerra como Cosus, Bandua e á divinidades tales como Navia ou Reva. Estamos a falar novamente da importancia desta actividade.

Por último é necesario ter en conta apreciacións como as que fan algúns historiadores contemporáneos sobre as características da actividade bélica na antigüidade. Seguindo a Bermejo Barrera,. a  actividade guerreira dos castrexos non se diferenciaba demasiado da practicada por outros pobos na antigüidade: celtas, xermanos, gregos antigos. Segundo este autor cada época tivo o seu propio tipo de guerra en función dos obxectivos estratéxicos, forma de combate, etc.

    Neses momentos e nesas sociedades o que se pretendía non era a ocupación permanente do territorio, polo contrario, os golpes de man sobre poboacións veciñas en procura de botín (bens de fácil transporte como gando, bens mobles, incluso mulleres) serían as formas máis comúns que presentaría esa actividade guerreira. Isto é facilmente comprensible se partimos da precariedade e os escasos excedentes que as actividades económicas normais xeraban nesta sociedade. Para este tipo de guerra, e ante o reducido número de participantes nestas partidas de pillaxe, non era preciso a construcción de grandes obras defensivas, os parapetos, fosos, e os muros ou cercas dos castros serían suficientes para oporse con efectividade a estes golpes de man.

    Poboado galaico-romano. A definición de poboado galaico-romano garda relación coa problemática delimitación cronolóxica do poboado. Das últimas campañas levadas a cabo despréndense as seguintes consideracións: a primeira é que, contrariamente ó que sostiña a historiografía tradicional, que consideraba o período posterior á ocupación do territorio por Roma como a fase de decadencia do mundo castrexo, vai a ser nesta etapa cando algúns castros acaden o seu momento de maior esplendor. O Tegra será un deles.

A segunda consideración a ter en conta é a información que sobre o particular nos proporciona o rexistro arqueolóxico, do mesmo dedúcese que este poboado coñeceu unha única fase de ocupación, deducible pola inexistencia de estructuras arquitectónicas sobrepostas. A esta fase pertencen a maior parte dos obxectos atopados e expostos no museo, que se poden agrupar en materiais autóctonos e en materiais de clara procedencia romana como ánforas, cerámica fina de mesa (campaniense, sigillata...), cerámica común, lucernas, vidro, útiles, obxectos de adorno, moedas...Estes materiais son precisamente os que permiten datar este poboado no século I a.C., coincidindo co reinado de Augusto, quer dicir, no momento inmediatamente posterior ó sometemento do Noroeste no fin das Guerras Cántabras. O abandono do mesmo será xa no século I d.C. aínda que nos períodos de inseguridade puido volver ser reocupado, dado o seu claro valor estratéxico. Atendendo pois a estes datos, a denominación que máis se aproxima a realidade do poboado sería a de poboado galaico-romano.

É este un aspecto moi controvertido do poboado. Nas campañas de l983-l985 plantexouse como un dos obxectivos o responder a esta cuestión e do resultado das mesmas despréndese o seguinte:

      Que o poboado coñeceu só unha única fase de ocupación tal e como o demostra a inexistencia de niveis estratigráficos anteriores.

      Que dos restos arqueolóxicos atopados, cerámicas campanienses, sigilatas, comúns, ánforas, lucernas, vidros, moedas despréndese que o poboado se correspondería co período da dinastía Xulio-Claudia, é dicir, cos anos inmediatos ó cambio de Era. Edificaríase no reinado de Augusto, finais do século I a de C e sería abandonado no século I d. C., aínda que puido coñecer períodos breves de reocupación, especialmente nos momentos de perigo. A pesar de que poida parecer paradóxico, este poboado, ó igual que algúns dos principais castros do Noroeste, coñecerá o seu momento de máximo apoxeo durante a dominación romana, coincidindo co desenvolvemento da nova cultura galaico-romana. Un paseo polo seu museo é unha boa evidencia desta mestura de culturas.